เกษตรกรชาวนาจำนวนไม่น้อยในประเทศยังคงประสบปัญหาความยากจนและภาระหนี้สิน แม้หลายรัฐบาลจะมีนโยบายเพื่อบรรเทาปัญหาดังกล่าว แต่ส่วนใหญ่เป็นเพียงมาตรการระยะสั้นและเน้นไปที่การอุดหนุน สิ่งที่ชาวนาคาดหวังคือนโยบายที่ยั่งยืนในการลดต้นทุนการผลิต แก้ปัญหาการขาดแคลนน้ำ เพื่อเพิ่มรายได้ให้กับเกษตรกร
ในพื้นที่อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ชาวนาต้องช่วยกันซ่อมแปลงนาที่มีช่องว่าง หลังการใช้เครื่องปักดำข้าว ซึ่งการจ้างรถดำนับเป็นวิธีประหยัดเวลาและแก้ปัญหาการขาดแรงงาน โดยค่าใช้จ่ายสำหรับกระบวนการนี้รวมถึงค่ากล้าและการซ่อมแปลงอยู่ที่ประมาณ 1,800 บาทต่อไร่
ชาวนาหลายรายพยายามลดต้นทุนด้วยการนำเทคโนโลยีมาใช้ เช่น การใช้โดรนพ่นยาฆ่าแมลง ซึ่งช่วยประหยัดต้นทุนได้มากกว่าการจ้างแรงงาน อย่างไรก็ตาม เมื่อเปรียบเทียบกับราคาข้าวในปัจจุบันที่ขายได้ตันละ 11,000 บาท รายได้ที่เหลือหลังหักต้นทุนก็ยังไม่สูงนัก ชาวนาจึงต้องการให้ภาครัฐเข้ามาดูแลเรื่องต้นทุนการผลิตให้ต่ำลง สอดคล้องกับประธานสมาคมชาวนาและเกษตรกรไทยที่ระบุว่าปัญหาหลักของชาวนาไทยคือต้นทุนสูง ปัญหาการขาดแคลนน้ำ และผลผลิตต่อไร่ที่ต่ำ
นอกจากนี้ นักวิชาการอิสระและอดีตนักวิชาการอาวุโสสถาบันคลังสมองของชาติเปิดเผยว่า ต้นทุนการผลิตข้าวของไทยปัจจุบันสูงกว่าประเทศคู่แข่งอย่างอินเดีย เวียดนาม และพม่า ส่งผลกระทบต่อรายได้ของเกษตรกรและความสามารถในการแข่งขันในตลาดส่งออก
โดยต้นทุนการผลิตข้าวของไทยอยู่ที่ 7,452 บาทต่อตัน ในขณะที่อินเดียอยู่ที่ 5,718 บาทต่อตัน เวียดนาม 5,615 ต่อตัน และพม่า 4,358 บาทต่อตัน
นโยบายภาครัฐในช่วง 10 ปีที่ผ่านมามุ่งเน้นไปที่การอุดหนุนเรื่องราคาโดยไม่มีเงื่อนไข เช่น โครงการรับจำนำข้าว โครงการประกันรายได้ แต่กลับไม่ได้ให้ความสำคัญกับการเพิ่มคุณภาพและผลิตภาพผ่านการวิจัยและพัฒนา ซึ่งแตกต่างจากประเทศคู่แข่งอย่างเวียดนามที่เน้นการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตให้มากยิ่งขึ้น
นอกจากนี้ นายอัทธ์ พิศาลวานิช นักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐกิจระหว่างประเทศ ระบุว่า ในช่วงปี 2555-2565 ชาวนาไทยมีรายได้ต่ำกว่าประเทศคู่แข่ง เนื่องจากต้นทุนสูง ผลผลิตต่อไร่ต่ำเพียง 400-600 กิโลกรัม และภาระหนี้สูง ส่งผลให้ชาวนาไทยมีฐานะยากจนมากที่สุดในอาเซียน
ปัจจุบัน ประเทศไทยมีเกษตรกรผู้ปลูกข้าวประมาณ 4.68 ล้านครัวเรือนหรือ 17 ล้านคน ครอบคลุมพื้นที่ปลูกข้าวนาปีและนาปรังเฉลี่ยปีละ 70 ล้านไร่ มีผลผลิตรวม 31-32 ล้านตันข้าวเปลือก หรือประมาณ 20 ล้านตันข้าวสาร